Bó vỉa bê tông giả đá: cách tạo vân, tiêu chuẩn, nghiệm thu

Bó vỉa bê tông giả đá là viên bó vỉa đúc sẵn bằng bê tông, nhưng mặt nhìn thấy được làm cho giống đá tự nhiên — có vân, có hạt, có màu xám ghi hoặc xanh đen thay vì màu xi măng trơn. Lõi vẫn là bê tông, chỉ lớp mặt là khác. Điều nhiều hồ sơ mua hàng bỏ sót: TCVN 10797:2015 không quy định gì về màu sắc hay vân đá — phần thẩm mỹ, thứ khiến người mua chịu trả giá cao hơn, hoàn toàn phải do hợp đồng quy định. Mọi trị số trong bài kèm số hiệu điều của tiêu chuẩn để bạn đối chiếu.

Bó vỉa bê tông giả đá khác gì bê tông trơn và đá tự nhiên?

Viên giả đá có hình dạng, kích thước như viên bó vỉa thông thường, chỉ mặt ngoài được xử lý giống đá. Khả năng chịu tải và tuổi thọ kết cấu đến từ bê tông lõi, không đến từ lớp mặt. Vì vậy khi mua hàng giả đá, bạn đang mua hai thứ có tiêu chí nghiệm thu tách rời: một cấu kiện chịu lực (có tiêu chuẩn quốc gia) và một lớp hoàn thiện trang trí (không có tiêu chuẩn).

• Bó vỉa bê tông trơn — mặt để mộc, màu xi măng. Rẻ nhất, phổ biến ở đường nội bộ và khu công nghiệp.
• Bó vỉa bê tông giả đá — vẫn là bê tông, mặt ngoài tạo vân và màu. Giá nằm giữa.
• Đá bó vỉa tự nhiên — cắt từ khối granite, bazan; không thuộc phạm vi TCVN 10797:2015. Màu và vân xuyên suốt khối đá.

Khác biệt then chốt giữa hai nhóm cuối: đá tự nhiên mài mòn tới đâu vẫn ra màu đó, còn giả đá có màu nằm ở lớp ngoài, nên độ sâu lớp màu quyết định tuổi thọ thẩm mỹ. Phần chi phí và thi công của hai nhóm xem bài so sánh đá bó vỉa tự nhiên và bó vỉa bê tông.

Các cách tạo bề mặt giả đá

Không có một “công nghệ giả đá” duy nhất. Cách phân loại hữu ích nhất không phải tên thương mại mà là màu và vân nằm sâu bao nhiêu so với mặt ngoài:

Ảnh trên là bó vỉa bê tông trơn — chính lớp bê tông xám sẽ lộ ra khi lớp phủ màu mỏng bị va quệt. Bó vỉa là chỗ bị lốp xe cọ và xẻng cào nhiều nhất trên tuyến, nên độ sâu lớp màu quyết định số năm giữ được vẻ ngoài.

Trên thị trường, cách phổ biến nhất là đúc hai lớp kết hợp rung ép — nhóm bền màu nhất. Nhưng chiều dày lớp mặt các cơ sở tự công bố rất vênh nhau, từ khoảng 7–10 mm tới 15–30 mm, vì không văn bản nào quy định. Hai báo giá cùng ghi “đúc hai lớp” vẫn có thể khác hẳn nhau về tuổi thọ, nên chiều dày lớp mặt phải hỏi và ghi vào hợp đồng.

Tiêu chuẩn áp dụng: TCVN 10797:2015

Bó vỉa giả đá không có tiêu chuẩn riêng. Nó là sản phẩm bó vỉa bê tông đúc sẵn nên thuộc phạm vi TCVN 10797:2015 (điều 1), hiện vẫn còn hiệu lực. Ba nhóm yêu cầu áp dụng y hệt viên bó vỉa trơn, không có ngoại lệ cho hàng trang trí:

• Phân loại theo chức năng giao thông (điều 4.1.1): loại I đứng, loại II hơi vát, loại III vát, loại IV gần phẳng cho người khuyết tật. Chọn nhầm loại thì bề mặt đẹp đến đâu cũng vô nghĩa. Kích thước từng loại xem bài kích thước bó vỉa bê tông theo TCVN 10797.
• Cường độ bê tông (điều 5.2): không nhỏ hơn 25 MPa. Yêu cầu này áp cho bê tông lõi — lớp mặt không thay thế được.
• Khả năng chịu tải (điều 5.5): nén tới 75 kN, giữ 5 phút, không nứt hoặc nứt không quá 0,1 mm. Kiểm tra định kỳ ba tháng một lần trên hai sản phẩm.

Những gì tiêu chuẩn không quy định cho bề mặt

Đọc hết điều 5 — Yêu cầu kỹ thuật — không có dòng nào về màu sắc, độ đồng đều màu hay độ bền màu. Tiêu chuẩn cũng không có chỉ tiêu độ hút nước hay độ mài mòn lớp mặt, và không viện dẫn tài liệu nào về bột màu. Hệ quả: nếu hợp đồng chỉ ghi “bó vỉa giả đá đạt TCVN 10797:2015”, một viên phun sơn giả vân bạc màu sau một năm vẫn có thể đạt — miễn kích thước, cường độ, tải trọng đạt.

Ngoại quan (điều 5.4) chỉ nói về khuyết tật, và có hai chỗ vênh với hàng giả đá. Điều 5.4.1 giới hạn lồi lõm mặt ngoài 5 mm — trong khi mặt đá chẻ giả cố ý có lồi lõm; hợp đồng cần ghi ngưỡng này áp cho mặt phẳng chuẩn, còn biên độ hoa văn xác định theo mẫu. Điều 5.4.3 cho phép vá vết nứt bằng hồ xi măng — trên mặt vân đá, vệt hồ xám là vết sẹo rõ mồn một.

Nghiệm thu tại xưởng và công trường

Phần này tiêu chuẩn quy định chặt, nên dùng đúng. Điều 6.1: lấy mẫu theo lô 300 sản phẩm, không đủ 300 cũng tính một lô; kiểm kích thước và ngoại quan trên tối thiểu 3 sản phẩm. Nếu hơn một sản phẩm không đạt thì lấy tiếp ba mẫu; lần hai vẫn hơn một sản phẩm không đạt thì cả lô phải phân loại lại. Với hàng giả đá, “cùng vật liệu” của một lô nên hiểu gồm cả cùng lô bột màu.

Việc đối chiếu màu và vân với mẫu chuẩn là yêu cầu của hợp đồng, không phải của tiêu chuẩn — cần ghi thành mục riêng trong biên bản. Mỗi lô phải có phiếu kết quả thử nghiệm (điều 7.1); nhãn nên thỏa thuận đặt ở mặt sau hoặc mặt đáy, không đặt giữa mặt vân.

Viết gì vào hồ sơ mời thầu và hợp đồng

Vì tiêu chuẩn bỏ ngỏ phần thẩm mỹ, mọi tranh chấp đều quay về câu hỏi: hợp đồng đã ghi gì? Các điều khoản nên có (đây là khuyến nghị thực hành, không phải trích tiêu chuẩn):

• Mẫu chuẩn đối chứng đã ký, niêm phong, mỗi bên giữ một bộ; so màu ngoài trời ban ngày, không so dưới đèn trong kho.
• Tên chính xác cách tạo mặt được chấp nhận, và loại trừ rõ cách phủ màu sau khi đúc.
• Chiều dày tối thiểu lớp mặt tính bằng mm — kiểm bằng cách bẻ đôi một viên lấy mẫu.
• Bột màu gốc oxit vô cơ có chứng chỉ, cùng một nguồn cho toàn bộ đơn hàng — môi trường bê tông có tính kiềm mạnh, phẩm màu hữu cơ rẻ tiền bạc nhanh.
• Cách vá khuyết tật riêng cho sản phẩm trang trí.
• Lượng hàng dự phòng mua kèm — thay viên sau vài năm rất khó khớp màu với tuyến cũ đã phơi nắng.

Thi công và bảo trì bề mặt giả đá

Phần lớn khiếu nại do xử lý sau khi hàng rời xưởng. Điều 7.2 chỉ cho bốc xếp khi bê tông đạt 70 % cường độ; với hàng trang trí cần chèn vật liệu mềm giữa các viên, không xiết cáp thép lên mặt vân. Khi lắp, lau vữa ngay khi còn ướt — vữa khô ăn vào hốc mặt nhám gần như không lấy ra được — và không dùng axit mạnh tẩy vết vữa, vì axit tẩy luôn lớp hồ có màu. Các lỗi hay gặp trong khâu đúc xem bài quy trình đúc bó vỉa bê tông.

Bó vỉa giả đá tại Nhà máy Thành An Phú Yên

Trang sản phẩm bó vỉa bê tông của nhà máy liệt kê ba nhóm: bó vỉa đứng, bó vỉa vát và bó vỉa giả đá “sản xuất với bề mặt tạo vân đá tự nhiên”, với các quy cách 18x22x100, 18x30x100, 23x26x100 và 23x35x100 cm. Giá niêm yết dòng giả đá khoảng 86.000–174.000 đồng/viên, so với 45.000–71.000 đồng/viên của dòng trơn.

Chưa xác minh: trang sản phẩm không ghi thời điểm cập nhật giá, không nói bề mặt giả đá được tạo bằng cách nào và không nêu bảng màu. Khi đặt hàng, hãy hỏi thẳng ba câu: bề mặt tạo bằng cách nào, lớp màu dày bao nhiêu, và có viên mẫu để ký đối chứng không. Nếu dự án chọn đá thay vì bê tông, nhà máy cũng cung cấp đá bó vỉa tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Kết luận

Bó vỉa bê tông giả đá là sản phẩm hai phần: phần kết cấu được TCVN 10797:2015 kiểm soát chặt — cường độ không nhỏ hơn 25 MPa, tải trọng không nhỏ hơn 75 kN, kích thước theo Bảng 1 — còn phần thẩm mỹ hoàn toàn không được kiểm soát. Chênh lệch thật giữa các sản phẩm cùng gọi “giả đá” nằm ở độ sâu lớp màu, và không phân biệt được qua ảnh chụp.

Khi mua: chốt mẫu chuẩn niêm phong, ghi rõ cách tạo mặt và chiều dày lớp mặt, ràng buộc bột màu, mua dư hàng dự phòng.